وقتی کودک بیمار می‌شود، از هر طرف پیشنهاد می‌رسد: «کمی ترنجبین بده زردی‌اش برود»، «نبات‌داغ بده دلش آرام شود»، «سرفه‌اش را با یک ذره شیره بخوابان». بیشتر این توصیه‌ها از سر محبت و تجربه‌ی نسل‌های قبل است و بعضی‌هایشان واقعاً کمک می‌کنند. اما بدن نوزاد و کودک خردسال با بزرگسال فرق دارد و چیزی که برای بزرگ‌ترها بی‌ضرر است، گاهی برای آن‌ها خطرناک است. این راهنما کمک می‌کند با آرامش، توصیه‌ی مفید را از پرخطر جدا کنید.

عسل؛ زیر یک سال نه، بعد از آن مفید

به شیرخوار زیر یک سال عسل ندهید؛ نه در شیر، نه در دمنوش و نه حتی مالیدن روی پستانک یا لب. عسل ممکن است هاگ باکتری عامل بوتولیسم را داشته باشد. روده‌ی شیرخوار هنوز توان مقابله با آن را ندارد و این هاگ‌ها در آن سم می‌سازند؛ نتیجه می‌تواند یبوست، شل شدن عضلات، ضعف در مکیدن و حتی مشکل تنفسی باشد. جوشاندن عسل یا حل کردنش در آب گرم هم این خطر را از بین نمی‌برد.

بعد از یک‌سالگی ماجرا فرق می‌کند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند کمی عسل پیش از خواب می‌تواند سرفه‌ی شبانه‌ی سرماخوردگی را کمتر و خواب کودک را بهتر کند. بعد از آن دندان‌های کودک را تمیز کنید.

ترنجبین، شیرخشت، نبات‌داغ و عرقیجات برای نوزاد

در بسیاری از خانواده‌ها رسم است برای زردی نوزاد ترنجبین یا شیرخشت بدهند. این مواد اثر ملین دارند و هیچ پژوهش معتبری نشان نداده که زردی را درمان کنند. در عوض ممکن است اسهال و کم‌آبی ایجاد کنند، نوزاد را از شیر خوردن سیر کنند و مهم‌تر از همه، باعث شوند درمان واقعی زردی، یعنی شیر دادن مکرر و در صورت نیاز نوردرمانی، دیر شروع شود. زردی شدید اگر به‌موقع درمان نشود، می‌تواند به مغز نوزاد آسیب بزند.

نبات‌داغ، آب‌قند، عرق نعناع، عرق زنیان، گلاب و دیگر عرقیجات هم برای دل‌درد یا نفخ نوزاد درمان ثابت‌شده‌ای نیستند. در شش ماه اول، هر چیزی جز شیر مادر یا شیر خشک در معده‌ی کوچک نوزاد جای شیر را می‌گیرد و می‌تواند رشد او را کند کند. عرقیجات ممکن است آلوده باشند یا ترکیباتی نامناسب برای نوزاد داشته باشند. آب اضافه هم در نوزاد کم‌سن ممکن است نمک خون را پایین بیاورد.

تریاک و شیره؛ هرگز

در برخی خانه‌ها هنوز برای آرام کردن سرفه، دل‌درد یا بی‌خوابی کودک ذره‌ای تریاک یا شیره به او می‌دهند یا به پستانک می‌مالند. این کار بسیار خطرناک است. مقدار کمی که برای بزرگسال بی‌اثر به نظر می‌رسد، می‌تواند تنفس نوزاد و کودک را آهسته یا کاملاً متوقف کند. مسمومیت کودکان با تریاک و شیره در کشور ما هنوز رخ می‌دهد و گاهی کشنده است. خواب عمیق کودک پس از این مواد نشانه‌ی آرامش نیست، نشانه‌ی مسمومیت است.

چه چیزهایی واقعاً کمک می‌کند؟

بسیاری از مراقبت‌های ساده‌ی خانگی واقعاً مفیدند:

مایعات کافی؛ برای شیرخوار، شیر مادر یا شیر خشک در دفعات بیشتر و برای کودک بزرگ‌تر آب، سوپ و نوشیدنی ولرم.
برای کودکی که غذای کمکی را شروع کرده، سوپ مرغ یا آش سبک که هم مایعات و هم غذای زودهضم می‌رساند و بخار گرمش گرفتگی بینی را کمتر می‌کند.
استراحت و خواب کافی؛ بازی آرام هم استراحت است.
قطره‌ی سرم نمکی برای بینی گرفته و تمیز کردن ملایم بینی شیرخوار پیش از شیر خوردن.
هوای تازه‌ی خانه، بدون دود سیگار و قلیان.

دمنوش‌ها و داروهای گیاهی عطاری

«گیاهی» همیشه به معنای بی‌خطر نیست. بسیاری از گیاهان ماده‌ی مؤثر دارویی دارند، مقدار این ماده در محصولات عطاری مشخص نیست و ممکن است آلوده به کپک، فلزات سنگین یا حتی داروهای پنهان باشند. برخی گیاهان با داروهای کودک تداخل دارند و حتی دمنوش‌های آشنایی مثل بابونه در کودکی که به گیاهان هم‌خانواده حساسیت دارد، ممکن است واکنش ایجاد کنند.

هر گیاه دارویی، دمنوش یا جوشانده را پیش از دادن با پزشک هماهنگ کنید.
آن را جایگزین داروی تجویزشده یا مراجعه به پزشک نکنید.
از محصولات بی‌نام‌ونشان و بدون برچسب پرهیز کنید.
در هر ویزیت به پزشک بگویید چه چیزهایی به کودک داده‌اید.

کی به پزشک مراجعه کنیم؟

زردی‌ای که در ۲۴ ساعت اول تولد پیدا شود؛ همان موقع به بیمارستان بروید.
زردی که به شکم و پاها رسیده، بعد از دو هفتگی ادامه دارد یا با مدفوع کم‌رنگ همراه است.
نوزادی که کمتر شیر می‌خورد یا پوشک‌های خیسش کم شده است.
یبوست تازه در شیرخوار زیر یک سالی که عسل خورده است.
اسهال، استفراغ یا کهیر بعد از خوردن دمنوش یا ترکیب گیاهی.
تب ۳۸ درجه یا بیشتر در شیرخوار زیر سه ماه؛ بدون دادن تب‌بر، فوراً او را به اورژانس کودکان ببرید.

اگر کودک تریاک، شیره یا هر ماده‌ی مخدری خورده، حتی اگر حالش خوب به نظر می‌رسد، یا شیرخوار شل شده، نمی‌تواند بمکد یا به‌سختی نفس می‌کشد، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید؛ خواب‌آلودگی شدید، تنفس آهسته یا کبودی لب‌ها فرصت صبر کردن نمی‌دهد.