اسهال و کم‌آبی بدن در کودکان؛ اول آب از دست‌رفته را جبران کنید

بیشتر اسهال‌های حاد در کودکان به‌خاطر ویروس‌هایی مثل روتاویروس و نوروویروس‌اند و معمولاً در کمتر از یک هفته خوب می‌شوند. خطر اصلی خود اسهال نیست؛ آبی است که بدن کودک از دست می‌دهد. بدن کودک کوچک است و کم‌آبی در او خیلی سریع‌تر از بزرگسالان پیش می‌رود.

سازمان جهانی بهداشت سه بار یا بیشتر مدفوع شل یا آبکی در روز را اسهال می‌داند. نوزادی که فقط شیر مادر می‌خورد، ممکن است روزی چند بار مدفوع نرم و زرد داشته باشد؛ این طبیعی است و اسهال به حساب نمی‌آید.

نشانه‌های کم‌آبی

در کم‌آبی خفیف، کودک تشنه است و کمی کمتر ادرار می‌کند. هر چه کم‌آبی شدیدتر شود، این نشانه‌ها پیدا می‌شوند:

• دهان و لب‌های خشک
• گریه بدون اشک
• پوشک‌های خیس کمتر یا ادرار تیره
• گود افتادن چشم‌ها و در نوزادان، فرورفتگی ملاج
• بی‌قراری یا برعکس، بی‌حالی و خواب‌آلودگی غیرعادی
• دست و پای سرد
• پوستی که وقتی آن را آرام نیشگون بگیرید، دیر به حالت اول برمی‌گردد

او.آر.اس؛ درمان ساده و نجات‌بخش

محلول او.آر.اس، یا همان پودر نمک و قند مخصوص، بهترین درمان کم‌آبی ناشی از اسهال است و بهتر است از همان ساعت‌های اول اسهال شروع شود. این پودر در داروخانه‌ها و مراکز بهداشت پیدا می‌شود.

• پودر را دقیقاً طبق دستور روی بسته، با مقدار مشخص آب سالم و جوشیده‌ی سردشده حل کنید. آب را کمتر یا بیشتر نکنید و چیزی مثل قند یا نمک به آن اضافه نکنید.
• محلول را کم‌کم و پشت‌سرهم، با قاشق یا لیوان بدهید. اگر کودک استفراغ می‌کند، چند دقیقه صبر کنید و دوباره با جرعه‌های کوچک‌تر ادامه دهید.
• مقدار محلول را پزشک یا کارشناس مرکز بهداشت بر اساس سن و وزن کودک مشخص می‌کند. به‌طور کلی بعد از هر بار اسهال، کمی محلول بدهید.
• محلول آماده را بیشتر از ۲۴ ساعت نگه ندارید.

سازمان جهانی بهداشت در کنار او.آر.اس، مصرف مکمل روی (زینک) را هم برای کودکان مبتلا به اسهال توصیه می‌کند. این مکمل را فقط با تجویز پزشک و متناسب با سن و وزن کودک بدهید.

تغذیه در دوران اسهال

گرسنگی دادن برای «استراحت روده» اشتباه است و بهبود را عقب می‌اندازد.

• شیر مادر را ادامه دهید و حتی دفعات آن را بیشتر کنید.
• شیر خشک را با همان غلظت همیشگی بدهید و آن را رقیق نکنید.
• کودکی که غذای کمکی می‌خورد، همان غذاهای معمول سنش را در وعده‌های کوچک‌تر و بیشتر بخورد؛ مثل برنج، سیب‌زمینی، ماست، موز، نان و سوپ.
• آب‌میوه، نوشابه، شربت‌های شیرین و نوشیدنی‌های ورزشی ندهید. قند زیاد، اسهال را بدتر می‌کند.
• داروهای ضداسهال برای کودکان مناسب نیستند و می‌توانند خطرناک باشند. آنتی‌بیوتیک هم فقط در موارد خاص و با تشخیص پزشک لازم است.

جلوگیری از سرایت

• بعد از عوض کردن پوشک، بعد از دستشویی و پیش از آماده کردن غذا، دست‌ها را با آب و صابون بشویید.
• سطوح آلوده و وسایل تعویض پوشک را تمیز کنید و حوله‌ی کودک بیمار را جدا کنید.
• به‌خصوص در تابستان، از آب سالم استفاده کنید، میوه و سبزی را خوب بشویید و غذا را کامل بپزید.
• کودک را تا دست‌کم ۴۸ ساعت بعد از آخرین اسهال، به مهدکودک نفرستید.
• واکسن خوراکی روتاویروس در برنامه‌ی کشوری در ۲، ۴ و ۶ ماهگی داده می‌شود. نوبت‌هایش را عقب نیندازید، چون این واکسن محدودیت سنی دارد.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر این نشانه‌ها را دیدید، کودک را به‌سرعت به پزشک یا اورژانس برسانید و در صورت بدحالی شدید، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید:

• نشانه‌های کم‌آبی متوسط یا شدید، مثل بی‌حالی، گودی چشم‌ها یا ادرار نکردن چند ساعته
• خون در مدفوع یا مدفوع سیاه
• استفراغ سبز رنگ، یا استفراغ‌های پشت‌سرهم که حتی جرعه‌های کوچک را هم برمی‌گرداند
• دل‌درد شدید، یا شکم متورم و سفت
• تب بالا، یا هر تبی در نوزاد زیر سه ماه
• اسهال در نوزاد زیر شش ماه
• اسهالی که بیش از یک هفته طول بکشد
• کودکی که بیماری زمینه‌ای دارد