نینیهمراهنشانههای هشدار تأخیر رشد در هر سن؛ کی نباید منتظر ماند؟
بیشتر تفاوت‌های رشد کودکان طبیعی است، اما بعضی نشانه‌ها صبر برنمی‌دارند. از دست دادن مهارت، هشدارهای حرکتی، گفتاری و ارتباطی و نشانه‌هایی را بشناسید که باید بی‌معطلی با پزشک در میان بگذارید.
اگر برای رشد کودکتان نگرانید، احتمالاً جمله‌ی «صبر کن، هر بچه‌ای ساعت خودش را دارد» را زیاد شنیده‌اید. این جمله بیشتر وقت‌ها درست است؛ کودکان سالم با سرعت‌های متفاوتی رشد می‌کنند و چند هفته زودتر یا دیرتر معمولاً مهم نیست. اما بعضی نشانه‌ها از دامنه‌ی طبیعی بیرون‌اند و صبر کردن در برابر آن‌ها فقط وقت ارزشمند را هدر می‌دهد. مغز کودک در سال‌های اول انعطاف زیادی دارد و کمکی که زود شروع شود، معمولاً اثر بیشتری دارد.
مهم‌ترین هشدار: از دست دادن مهارت
اگر کودکتان مهارتی را که قبلاً داشت از دست بدهد، در هر سنی که باشد، باید زود پزشک را ببیند. مثلاً کودکی که کلمه می‌گفت و دیگر نمی‌گوید، کودکی که راه می‌رفت و حالا نمی‌تواند، یا کودکی که لبخند می‌زد و بازی می‌کرد و حالا بی‌علاقه و گوشه‌گیر شده است. پیش از آنکه پزشک بررسی کند، پسرفت را به «حسودی به نوزاد تازه» یا «لجبازی» نسبت ندهید.
اگر این تغییر ناگهانی است یا با تشنج، بی‌حالی شدید، استفراغ مکرر یا ضعف ناگهانی یک طرف بدن همراه است، معطل نکنید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
هشدارهای حرکتی
- ۲ ماهگی: وقتی روی شکم است، نمی‌تواند سرش را حتی کمی بالا بیاورد.
- ۴ ماهگی: وقتی بغلش کرده‌اید، سرش را ثابت نگه نمی‌دارد.
- ۶ ماهگی: به هیچ سمتی غلت نمی‌زند یا برای گرفتن اسباب‌بازی دست دراز نمی‌کند.
- ۹ ماهگی: بدون کمک نمی‌نشیند.
- ۱۲ ماهگی: با کمک هم نمی‌ایستد.
- ۱۵ ماهگی: حتی با گرفتن مبل یا دست شما قدم برنمی‌دارد.
- ۱۸ ماهگی: راه نمی‌رود.
- ۲ سالگی: هنوز با ثبات راه نمی‌رود یا بیشتر وقت‌ها روی پنجه‌ی پا راه می‌رود.
- ۳ سالگی: خیلی زیاد زمین می‌خورد یا بالا رفتن از پله برایش بسیار سخت است.
هشدارهای شنوایی و گفتاری
- نوزاد به صداهای بلند واکنشی نشان نمی‌دهد یا تا ۴ ماهگی سرش را به طرف صدای شما نمی‌چرخاند.
- تا ۹ ماهگی غان‌وغون، یعنی صداهایی مثل «با با» یا «دا دا»، ندارد.
- تا ۱۲ ماهگی هیچ کلمه‌ای مثل «ماما» یا «بابا» نمی‌گوید، یا تا ۱۸ ماهگی جز این دو، دست‌کم سه کلمه نمی‌گوید.
- تا ۲ سالگی خودش دو کلمه را کنار هم نمی‌گوید؛ تکرار حرف دیگران حساب نیست.
- تا ۳ سالگی جمله‌ی کوتاه نمی‌گوید یا حتی اعضای خانواده بیشتر وقت‌ها منظورش را نمی‌فهمند.
در همه‌ی این موارد، سنجش شنوایی اولین قدم است؛ حتی اگر غربالگری شنوایی بدو تولد طبیعی بوده باشد.
هشدارهای ارتباطی
- تا ۲ ماهگی به چهره‌ها لبخند نمی‌زند یا با چشم چیزهای متحرک را دنبال نمی‌کند.
- تا ۹ ماهگی وقتی اسمش را صدا می‌زنید نگاهتان نمی‌کند، تا ۱۲ ماهگی هیچ اشاره‌ای مثل دست تکان دادن ندارد، یا تا ۱۵ ماهگی برای خواستن چیزی با انگشت اشاره نمی‌کند.
- تا ۱۸ ماهگی کارهای ساده‌ی شما را تقلید نمی‌کند یا چیزهای جالب را با انگشت نشانتان نمی‌دهد.
- در سال‌های پیش از مدرسه به بازی با کودکان دیگر هیچ علاقه‌ای ندارد یا تقریباً در چشم کسی نگاه نمی‌کند.
نشانه‌های بدنی و یک معیار مهم: نگرانی شما
چند نشانه‌ی دیگر هم دلیل کافی برای بررسی است:
- شلی زیاد بدن، طوری که در بغل مثل عروسک پارچه‌ای وا می‌رود، یا سفتی زیاد بدن و دست‌وپا که لباس پوشاندن را سخت می‌کند.
- استفاده‌ی بیشتر از یک طرف بدن؛ مثلاً یک دست همیشه مشت است یا کودک پیش از ۱۸ ماهگی تقریباً فقط با یک دست کار می‌کند.
- انحراف یکی از چشم‌ها که همیشگی است، یا بعد از ۴ ماهگی هنوز گاه‌به‌گاه دیده می‌شود.
- سفیدی یا برق غیرعادی در مردمک، مثلاً در عکسی که با فلش گرفته شده؛ این یکی را بی‌معطلی به پزشک نشان دهید.
و مهم‌تر از همه، نگرانی جدی پدر و مادر. شما هر روز کودکتان را می‌بینید و نگرانی والدین درباره‌ی رشد کودک نشانه‌ی ارزشمندی است که پزشکان هم آن را جدی می‌گیرند. اگر حس می‌کنید چیزی درست نیست، همین برای مطرح کردنش کافی است.
کی و کجا به پزشک مراجعه کنیم؟
- نگرانی‌تان را در مراقبت‌های دوره‌ای مرکز بهداشت یا نزد پزشک خانواده مطرح کنید. در این مراقبت‌ها پرسش‌نامه‌ی تکاملی تکمیل می‌شود؛ صادقانه جواب بدهید.
- برای بعضی نشانه‌ها منتظر نوبت بعدی نمانید: از دست دادن مهارت، شلی یا سفتی زیاد، تفاوت دو طرف بدن و سفیدی مردمک زود بررسی می‌خواهند.
- اگر کودک زودتر از موعد به دنیا آمده، تا ۲ سالگی سن اصلاح‌شده‌اش را در نظر بگیرید، اما پسرفت یا نشانه‌های بدنی را به حساب زودرسی نگذارید.
- مشاهده‌هایتان را یادداشت کنید و اگر می‌شود، ویدیوی کوتاهی از رفتار یا حرکت کودک بگیرید.
- اگر به متخصص کودکان، متخصص مغز و اعصاب کودکان، گفتاردرمانگر یا کاردرمانگر ارجاع شدید، آن را عقب نیندازید.
خلاصه‌ی کاربردی
از دست دادن هر مهارتی، در هر سنی، مراجعه‌ی زود لازم دارد. نگه نداشتن سر در ۴ ماهگی، ننشستن در ۹ ماهگی و راه نرفتن در ۱۸ ماهگی هشدارهای حرکتی‌اند؛ بی‌توجهی به صدا، نبود غان‌وغون تا ۹ ماهگی و نگفتن هیچ کلمه‌ای تا ۱۲ ماهگی هشدارهای گفتاری. شلی یا سفتی زیاد، استفاده از یک طرف بدن و نگرانی جدی خودتان هم دلیل کافی برای بررسی است.